Kaplica św. Kazimierza w katedrze wileńskiej

Kaplica św. Kazimierza, wzniesiona w XVII wieku przy katedrze wileńskiej, to jeden z najcenniejszych i najpiękniejszych zabytków baroku w Europie Środkowo-Wschodniej. Budowę tej rodowej kaplicy grobowej Jagiellonów rozpoczęto z inicjatywy króla Zygmunta III Wazy, a ukończono za panowania jego syna, Władysława IV.

W centralnym ołtarzu spoczywa kunsztowna, srebrna trumna z relikwiami św. Kazimierza, ufundowana w okresie baroku. Nad ołtarzem wisi niezwykły wizerunek świętego, na którym domalowana dłoń – mimo prób jej zamalowania przez artystę – uparcie pojawiała się na płótnie, co uznano za cud.

Świątynię wzniesiono na planie kwadratu i zwieńczono monumentalną kopułą z latarnią, co nawiązuje bezpośrednio do Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Wnętrze zachwyca kosztowną okładziną z wielobarwnych, importowanych marmurów, które tworzą kontrast z bielą stiukowych rzeźb. W niszach ściennych ustawiono unikalne, pokryte srebrem figury przedstawiające dawnych władców z dynastii Jagiellonów.

Bezpośrednio pod posadzką kaplicy znajduje się krypta, w której spoczywają szczątki króla Aleksandra Jagiellończyka oraz Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny.

Wnętrze katedry wileńskiej

Wnętrze bazyliki archikatedralnej w Wilnie zachwyca surową, klasycystyczną harmonią, która przeplata się z przepychem dawniejszych epok. Przestrzeń świątyni dzielą dwa rzędy potężnych, czworobocznych filarów, które podtrzymują sklepienia żaglaste.

Wzdłuż naw bocznych ciągną się symetrycznie rozmieszczone kaplice, z których każda posiada unikalne ołtarze i obrazy religijne.

W bocznej kaplicy znajduje się słynący łaskami, podarowany przez papieża Klemensa VIII obraz Matki Boskiej noszący miano Sapieżyńskiej (kaplica Gasztołdowska).

Pierwszą kaplicą na lewo od głównego wejścia do katedry jest kaplica św. Władysława, zaprojektowana przez architekta Gucewicza. W centrum kaplicy znajduje się ołtarz oraz rzeźba św. Władysława; do 1905 roku była ona zasłonięta na mocy decyzji władz Imperium Rosyjskiego. Kaplica ma kształt owalny i zwieńczona jest bogato zdobioną kopułą.

Kaplica Wołłowiczowska (albo Niepokalanego Poczęcia, dawniej Królewska) zbudowana w 1631 r. w stylu barokowym. W jej gotyckiej poprzedniczce z XV wieku odbył się ślub Aleksandra Jagiellończyka i Heleny Moskiewskiej oraz potajemny ślub króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Kaplicę zwano Królewską ponieważ do czasu wybudowania Kaplicy św. Kazimierza to w niej chowano członków rodziny królewskiej. W XVII w. umieszczono w niej nagrobek fundatora barokowej przebudowy biskupa Eustachego Bogorii Wołłowicza. 

Ostatnia kaplica przy wyjściu nosi nazwę Kaplicy Wygnańców i jest poświęcona pamięci ofiar sowieckich deportacji z Litwy. Kaplica ta została ufundowana w 1495 roku przez biskupa wileńskiego, stąd też zwana jest Starą Kaplicą Biskupią – a w przeszłości nosiła również wezwania Najświętszego Imienia Maryi Panny, Matki Bożej Częstochowskiej oraz św. Jana Nepomucena. 

Ściany katedry zdobią liczne tablice pamiątkowe, w tym słynne, gotyckie epitafium kanclerza Olbrachta Gasztołda.

Centralny punkt prezbiterium zdobi klasycystyczny ołtarz z obrazem przedstawiającym męczeństwo św. Stanisława, autorstwa Franciszka Smuglewicza. 

Na chórowej emporze znajdują się potężne, neobarokowe organy, których historia i brzmienie przyciągają miłośników muzyki sakralnej.

Architektura katedry wileńskiej

Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Władysława w Wilnie to jeden z najważniejszych klasycystycznych zabytków Litwy. Obecny klasycystyczny kształt nadano jej podczas wielkiej przebudowy na przełomie XVIII i XIX wieku. Całość monumentalnej przebudowy zaprojektował wybitny architekt Wawrzyniec Gucewicz.

Front budowli zdobi imponujący portyk z sześcioma kolumnami w porządku doryckim. Na szczycie fasady wznoszą się figury św. Stanisława, św. Heleny z krzyżem oraz św. Kazimierza.

Świątynia ma układ bazylikowy, a jej trzy nawy są równej wysokości, co upodabnia ją do kościołów halowych.

W fasadzie głównej celowo zrezygnowano z wież kościelnych na rzecz czystej, antycznej formy. Wysoka na 57 metrów wieża stoi na placu przed katedrą i powstała z dawnej baszty murów obronnych.

Budowla uchodzi za doskonały przykład dojrzałego klasycyzmu, wzorowanego na architekturze starożytnego Rzymu.

Cerkiew unicka św. Trójcy i klasztor Bazylianów w Wilnie

Cerkiew unicka św. Trójcy i klasztor Bazylianów w Wilnie to unikalny kompleks sakralno-historyczny, który odegrał kluczową rolę w dziejach duchowych i kulturowych Wielkiego Księstwa Litewskiego. Według tradycji cerkiew wzniesiono w miejscu, w którym w XIV wieku śmierć ponieśli trzej pierwsi męczennicy wileńscy – Antoniusz, Jan i Eustachy. Murowaną świątynię ufundował w 1514 roku książę Konstanty Ostrogski jako wotum dziękczynne za spektakularne zwycięstwo nad wojskami moskiewskimi w bitwie pod Orszą. Budowla pierwotnie reprezentowała unikalny styl gotyku białoruskiego z elementami architektury obronnej i bizantyjskimi kopułami. Na mocy decyzji króla Zygmunta III Wazy z 1608 roku kompleks został przekazany unickiemu zakonowi bazylianów, stając się wkrótce sercem reformy tego zakonu. To właśnie w tym miejscu Józef Welamin Rutski oraz święty Jozafat Kuncewicz stworzyli podwaliny pod nowoczesną strukturę wschodniego monastycyzmu katolickiego. Przy klasztorze prężnie działała znana drukarnia, która wydawała liczne księgi w języku cerkiewnosłowiańskim i starobiałoruskim. 

Po kasacie unii przez władze carskie w XIX wieku, zespół klasztorny został siłą odebrany unitom i przekazany wyznawcom prawosławia. W latach 1823–1824 jedno ze skrzydeł klasztornych zostało zamienione przez Rosjan na więzienie, w którym przetrzymywano aresztowanych członków Towarzystwa Filaretów. Wśród uwięzionych tam studentów znalazł się Adam Mickiewicz, a traumatyczne wydarzenia z tego śledztwa zainspirowały go do napisania III części „Dziadów”. 

Po burzliwym okresie radzieckim, kiedy obiekt zaadaptowano na cele świeckie, kompleks ostatecznie powrócił w ręce zakonu bazylianów, którzy do dziś prowadzą tu posługę i odbudowują zabytkowe wnętrza. Pochodząca z 1761 roku, trzykondygnacyjna Brama Bazyliańska projektu Jana Krzysztofa Glaubitza to arcydzieło baroku wileńskiego o falującej, wklęsło-wypukłej fasadzie, zwieńczonej dekoracją stiukową przedstawiającą Trójcę Świętą i kulę ziemską.

Sobór Przeczystej Bogurodzicy w Wilnie

Sobór Przeczystej Bogurodzicy to sobór katedralny prawosławnej eparchii wileńskiej i litewskiej, wybudowany w stylu nawiązującym do sztuki gruzińskiej, usytuowany w Wilnie przy ulicy Maironio (św. Anny). 

Pierwsza świątynia prawosławna w tym miejscu została zbudowana w 1346 r. przez wielkiego księcia Olgierda, według tradycji z inicjatywy jego żony Julianny. Obecnie stojący budynek zawiera fragmenty gotyckich murów wzniesionych na koszt hetmana Konstantego Iwanowicza Ostrogskiego w XVI wieku. W 1513 r. w soborze została pochowana Helena Moskiewska, żona króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka. W latach 1607–1794 była unickim soborem metropolitarnym. W 1748 r. cerkiew spłonęła. W 1785 r. została odbudowana w stylu barokowym. Cerkiew została zbombardowana przez wojska rosyjskie podczas insurekcji kościuszkowskiej.

Zaniedbana cerkiew została w 1808 r. kupiona przez Uniwersytet Wileński, który po klasycystycznej przebudowie w 1822 r. według projektu Karola Podczaszyńskiego umieścił w jej wnętrzach anatomicum, audytorium oraz bibliotekę. Po zlikwidowaniu uniwersytetu w ramach represji po powstaniu listopadowym, budynek otrzymała Akademia Duchowna, a po przeniesieniu jej do Petersburga w 1842 r. budynek przeznaczono na rosyjskie koszary wojskowe, mieszkania i bibliotekę. Z inicjatywy rosyjskiego gubernatora Michaiła Murawjowa, według projektu Aleksandra Riazanowa i Nikołaja Czagina powstała w latach 1865–1868 obecna cerkiew w stylu gruzińskim. We wnętrzu znajdują się tablice pamiątkowe żołnierzy rosyjskich poległych w powstaniu styczniowym.

Cerkiew św. Mikołaja w Wilnie

Pierwszy drewniany obiekt sakralny w tym miejscu powstał około 1340 roku jako pierwotne miejsce pochówku trzech męczenników wileńskich, obecnie spoczywających w soborze św. Ducha. W 1350 roku, z polecenia Julianny Twerskiej, wzniesiono na jego miejscu nowy, kamienny chram. Zachowana do dziś cerkiew została zbudowana w 1514 roku przez Konstantego Ostrogskiego, a w 1609 roku przejęli ją unici. Po pożarze w latach 40. XVIII wieku obiekt odbudowano w stylu baroku wileńskiego z charakterystyczną, smukłą wieżą. 

W wyniku likwidacji Unii w zaborze rosyjskim świątynię przekazano prawosławnym, a z czasem zyskała ona status parafialnej. W 1860 roku dobudowano absydę, a budynek przeszedł gruntowną przebudowę nadającą mu styl rusko-bizantyjski. Inicjatorem tych XIX-wiecznych zmian był Michaił Murawiew, który pragnął w ten sposób podkreślić przynależność Wilna do Rosji. Po zamknięciu świątyni w czasach radzieckich i generalnym remoncie, cerkiew została ponownie udostępniona wiernym w 1947 roku. Obecnie obiekt charakteryzuje się rusko-bizantyjską architekturą, biało-różowo-czerwoną elewacją oraz bogatymi dekoracjami. 

Kościół bernardynów w Wilnie

Kościół św. Franciszka i św. Bernardyna w Wilnie to monumentalna świątynia usytuowana na Starym Mieście, tuż za słynnym kościołem św. Anny. Obiekt został wzniesiony na przełomie XV i XVI wieku dla zakonu franciszkanów obserwantów, zwanych powszechnie bernardynami. Głównym fundatorem tej potężnej, murowanej świątyni był król Kazimierz Jagiellończyk. 

Budowla stanowi jedno z najwybitniejszych osiągnięć architektury gotyckiej w Wilnie o znaczeniu europejskim. Ze względu na włączenie w mury obronne miasta, kościół zyskał unikalny charakter obronny z licznymi otworami strzelniczymi pod dachem i wieżyczkami. Wewnątrz świątyni znajdują się cenne, unikalne gotyckie malowidła ścienne z XVI wieku. 

W XIX wieku, po upadku powstań narodowych, władze carskie dokonały kasaty zakonu i zamknęły klasztor. Po II wojnie światowej reżim sowiecki drastycznie zdewastował zabytek, przekształcając go w magazyn Instytutu Sztuk Pięknych. Świątynia została pomyślnie zwrócona franciszkanom w 1994 roku, po czym ponownie ją konsekrowano i poddano renowacji. Do współczesnych skarbów wnętrza należy trzynaście późnobarokowych ołtarzy, które przetrwały trudne okresy dziejowe.

Późnogotycki kościół św. Anny w Wilnie

Kościół św. Anny w Wilnie to zabytkowa świątynia usytuowana w stolicy Litwy tuż przy brzegu rzeki Wilejki. Obiekt został wybudowany na przełomie XV i XVI wieku w efektownym stylu późnego gotyku gdańskiego. Fundatorem budowli był wielki książę litewski i król polski Aleksander Jagiellończyk. Głównym architektem świątyni był najprawdopodobniej Michał Enkinger, który przybył do Wilna z Gdańska na prośbę monarchy.

Po pożarze w 1563 roku odbudowano zwalone sklepienia, a w 1581 roku kościół został oficjalnie poświęcony. W XVIII wieku wybitny architekt Jan Krzysztof Glaubitz wzniósł wewnątrz świątyni trzy nowe, późnobarokowe ołtarze. 

Według znanej legendy architektura kościoła tak zachwyciła Napoleona, że pragnął on przenieść budowlę w całości do Paryża. 

Świątynia wyróżnia się wyjątkową, koronkową fasadą, do której dekoracji użyto aż 33 rodzajów ceglanych kształtek. 

Obok kościoła wznosi się neogotycka dzwonnica z 1874 roku zaprojektowana przez Nikołaja Czagina.

W bliskim sąsiedztwie tego zabytku znajdują się również kościół Bernardynów oraz pomnik Adama Mickiewicza.

Prawosławna cerkiew św. Ducha w Wilnie

Cerkiew Świętego Ducha w Wilnie to klasycystyczna świątynia z wyraźnymi elementami barokowymi, położona w pobliżu Ostrej Bramy. Pierwszą drewnianą cerkiew w tym miejscu wzniesiono w 1597 roku z fundacji sióstr Teodory i Anny Wołowicz. 

Od 1611 roku była to jedyna prawosławna świątynia w Wilnie, a w 1634 roku na jej miejscu powstała nowa, murowana budowla. Po zniszczeniach dokonanych przez Szwedów obiekt odbudowano dzięki pomocy cara Piotra I, lecz w latach 1748–1749 cerkiew ponownie strawiły pożary. Odbudową kierował znany architekt Jan Krzysztof Glaubitz, który zaprojektował także zachowany do dziś barokowy ikonostas. W XIX wieku świątynia doznała kolejnych strat z rąk armii napoleońskiej, po czym przeszła przebudowy, w tym usunięcie z fasady barokowych elementów w ramach rusyfikacji. 

W 1850 roku arcybiskup Józef uczynił cerkiew sanktuarium trzech wileńskich męczenników. Święci Antoni, Jan i Eustachy to XIV-wieczni dworzanie wielkiego księcia litewskiego Olgierda, którzy zostali straceni za odmowę wyparcia się wiary chrześcijańskiej i powrotu do pogaństwa. Są oni uznawani za pierwszych męczenników prawosławnych na ziemiach litewskich, a ich niezłomna postawa przyczyniła się do umocnienia chrześcijaństwa w tym regionie. Ich cudownie zachowane relikwie stanowią dziś główne sanktuarium wileńskiej cerkwi Świętego Ducha, przyciągając wiernych z całego świata. Ich relikwie, ewakuowane podczas I wojny światowej do Moskwy, powróciły na miejsce w 1946 roku decyzją władz radzieckich. 

Wnętrze świątyni, zbudowane na planie krzyża łacińskiego, skrywa m.in. 20 ikon autorstwa Iwana Trutniewa. Przy cerkwi, która ostatnią renowację przeszła w latach 90. XX wieku, do dziś nieprzerwanie działa męski monaster.

Kościół św. Teresy (dawny karmelitów) w Wilnie

Kościół Świętej Teresy w Wilnie to barokowa, katolicka świątynia wybudowana w latach 1635–1650 z fundacji marszałka Stefana Paca dla karmelitów bosych. Budowla jest połączona z Ostrą Bramą, a jej rzymskobarokową fasadę przypisuje się Konstantemu Tencalli. 

Trójnawowe wnętrze ma jednolity, rokokowy wystrój z XVIII wieku, zrealizowany według projektu Jana Krzysztofa Glaubitza po pożarze wcześniejszego wyposażenia. Sklepienie zdobią freski przedstawiające żywot patronki, a w ołtarzach znajdują się cenne malowidła m.in. Szymona Czechowicza.

Świątynia ulegała zniszczeniom, m.in. w 1812 roku przez wojska napoleońskie, a w XIX wieku władze carskie zamknęły przyległy klasztor karmelitów bosych, a kościół przekazano prawosławnym. 

Po śmierci marszałka Piłsudskiego tymczasowo przechowywano tu jego urnę z sercem, złożoną na cmentarzu na Rossie. W latach 1935–1942 zakonnicy na krótko odzyskali kościół. Podczas II wojny światowej Niemcy aresztowali zakonników, a po wkroczeniu Armii Czerwonej w 1946 roku zostali oni zmuszeni do opuszczenia ZSRR. Od 1948 roku kościół znajduje się pod zarządem kleru litewskiego.